Pochodzenie i budowa surowca
Klon (rodzaj Acer) to zróżnicowana grupa drzew liściastych, szeroko rozpowszechniona na półkuli północnej. W kontekście nożownictwa, surowiec ten klasyfikowany jest w dziale materiały rękojeści, a w bazach materiałowych przypisuje się go do grupy drewna europejskie (obejmującej m.in. jawor – Acer pseudoplatanus oraz klon zwyczajny – Acer platanoides). W rzemiośle powszechnie wykorzystuje się również twarde gatunki północnoamerykańskie. Drewno klonowe charakteryzuje się jasną, kremową do bladożółtej barwą, z drobną, jednolitą teksturą i słabo zaznaczonymi słojami rocznymi. Naczynia są rozmieszczone równomiernie (drewno rozpierzchłonaczyniowe), co przekłada się na gładką powierzchnię po obróbce.
W nożownictwie najwyższą wartość osiągają anomalie strukturalne i wady budowy drewna. Szczególnym uznaniem cieszy się klon falisty, charakteryzujący się regularnymi, poprzecznymi pofalowaniami włókien, które po wykończeniu dają trójwymiarowy efekt optyczny (tzw. chatoyance). Równie ceniona jest czeczota klonowa, powstająca w wyniku nienormalnego rozrostu tkanek, pełna zawiłych splotów włókien i uśpionych pąków. Tego typu struktury, choć trudniejsze w pozyskaniu i obróbce, stanowią unikalny materiał dekoracyjny o wysokiej wartości rynkowej.
Właściwości użytkowe
Właściwości fizyczne i mechaniczne klonu zależą ściśle od konkretnego gatunku oraz warunków wzrostu. Orientacyjna gęstość w stanie powietrzno-suchym dla europejskich gatunków klonu wynosi od 530 do 650 kg/m³, podczas gdy twarde odmiany amerykańskie mogą przekraczać 700 kg/m³. Analizując parametr, jakim jest dla gatunku klon twardość drewna, przyjmuje się wartości orientacyjne twardości Janka na poziomie od 700 do 1450 lbf. Czyni to opisywany surowiec materiałem o średniej do wysokiej twardości, wystarczającym do zastosowań w nożach codziennego użytku, choć ustępującym gęstością i odpornością na udary gatunkom egzotycznym.
W porównaniu do materiałów takich jak heban, palisander czy purpleheart, klon jest lżejszy i mniej odporny na wgniecenia w stanie surowym. Zakres skurczu przy zmianie wilgotności jest orientacyjnie oceniany jako średni do wysokiego, co oznacza, że niezabezpieczone drewno wykazuje znaczną tendencję do pracy wymiarowej, prowadząc do powstawania szczelin między okładzinami a trzpieniem noża. Z tego względu w profesjonalnym nożownictwie surowy materiał o skomplikowanym rysunku słojów poddaje się procesom modyfikacji chemicznej.
Obróbka, klejenie i wykończenie
Obróbka skrawaniem drewna klonowego o prostym układzie włókien przebiega bezproblemowo, zarówno przy użyciu narzędzi ręcznych, jak i maszynowych. Sytuacja ulega zmianie w przypadku odmian ozdobnych. Klon falisty oraz czeczota wykazują silną tendencję do wyrywania włókien podczas strugania i frezowania, co wymusza stosowanie bardzo ostrych narzędzi, zmniejszonych kątów natarcia oraz powolnego posuwu. Szlifowanie wymaga gradacji papieru ściernego dobieranych stopniowo, aby uniknąć głębokich rys, które na jasnym tle są natychmiast zauważalne.
Surowiec ten doskonale poddaje się klejeniu przy użyciu standardowych żywic epoksydowych stosowanych w knifemakingu. Ze względu na jasną barwę i drobną porowatość, drewno to jest jednym z najlepszych materiałów do barwienia i stabilizacji. Proces impregnacji żywicami akrylowymi w komorze próżniowej pozwala na głębokie nasycenie struktury barwnikami, co drastycznie zmienia wygląd materiału i poprawia jego parametry mechaniczne. Wykończenie powierzchni realizuje się za pomocą olejów, wosków lub lakierów, które dodatkowo podkreślają głębię rysunku. W przeciwieństwie do materiałów syntetycznych, takich jak włókno węglowe, obróbka klonu nie generuje drażniącego pyłu kompozytowego, choć stosowanie masek przeciwpyłowych pozostaje standardem BHP.
Trwałość, konserwacja i zachowanie w czasie
W stanie naturalnym drewno klonowe charakteryzuje się niską naturalną odpornością na rozkład powodowany przez grzyby oraz ataki owadów. Jest również podatne na przebarwienia siniznowe w początkowej fazie suszenia. Zastosowane jako materiał na rękojeść noża, wymaga bezwzględnego zabezpieczenia przed wilgocią. Brak odpowiedniej impregnacji skutkuje pęcznieniem, pękaniem oraz trwałym zabrudzeniem jasnej powierzchni w wyniku kontaktu z dłońmi, krwią czy sokami roślinnymi.
Materiał poddany procesowi stabilizacji staje się całkowicie odporny na warunki atmosferyczne, wilgoć i większość chemikaliów, zbliżając się pod względem trwałości do tworzyw sztucznych. Należy jednak uwzględnić, że jasne drewno, nawet po zabezpieczeniu, wykazuje tendencję do żółknięcia pod wpływem promieniowania ultrafioletowego (UV). Konserwacja naturalnych rękojeści opiera się na okresowym woskowaniu lub olejowaniu, co przywraca powłoce ochronnej ciągłość i odświeża wygląd słojów.
Zastosowanie i dobór
W nożownictwie klon znajduje zastosowanie przede wszystkim w nożach myśliwskich, nożach typu puukko, a także w eleganckich nożach składanych i narzędziach kuchennych. Jasna barwa surowca sprawia, że stanowi on doskonały element kontrastujący w konstrukcjach wielomateriałowych. Często zestawia się go z ciemnymi gatunkami drewna, przekładkami z fibry wulkanizowanej lub metalami kolorowymi, takimi jak mosiądz i miedź.
W projektach o charakterze tradycyjnym, klon bywa łączony z materiałami pochodzenia zwierzęcego. Poroże jelenia, poroże łosia czy inne tradycyjne poroże tworzą z jasnym drewnem spójną, klasyczną estetykę. Z kolei w nowoczesnych projektach customowych, stabilizowana i barwiona czeczota stanowi główny element ozdobny, nierzadko oprawiany w tytan lub zestawiany z technicznymi kompozytami. Wybór tego gatunku na rękojeść podyktowany jest najczęściej względami estetycznymi i możliwością personalizacji poprzez barwienie, a nie ekstremalną wytrzymałością mechaniczną.
Ograniczenia i typowe błędy
Podstawowym błędem podczas obróbki klonu jest stosowanie tępych narzędzi lub zbyt dużych prędkości obrotowych na szlifierkach taśmowych. Gatunek ten jest bardzo podatny na przypalenia (powstawanie ciemnych śladów od tarcia), które wnikają głęboko w strukturę i są trudne do usunięcia. Przypalenia te są szczególnie widoczne na jasnym tle surowego drewna i obniżają estetykę gotowego wyrobu.
Kolejnym ograniczeniem jest praca drewna pod wpływem zmian wilgotności. Zastosowanie niedostatecznie wysuszonego materiału nieuchronnie prowadzi do skurczu okładzin na gotowym nożu, co objawia się wystawaniem ostrych krawędzi trzpienia (tang) poza obrys rękojeści. W przypadku odmian o zawiłym układzie włókien, błędem jest również pominięcie etapu stabilizacji przy projektowaniu noży przeznaczonych do pracy w trudnych warunkach terenowych, gdzie surowa czeczota może ulec wykruszeniu pod wpływem uderzeń lub naprężeń bocznych.
Źródła
- Wood Handbook — Wood as an Engineering Material, Forest Products Laboratory, USDA
- The Wood Database — dane gęstości i twardości Janka